Uit Nieuwsbrief 5 (maart 1999) van Kerk Hardop:

Twee citaten. "Als je mensen aan aids ziet sterven, kun je het niet over je hart verkrijgen geen condooms te verstrekken", aldus Bredase bisschop Tiny Muskens. En bisschop Boniface Tshosa Setlalekgosi van Gaborone (Botswana): "Wij houden ons aan de richtlijnen van de paus. Condoomgebruik is moreel verwerpelijk. Punt!"

Twee uitspraken, twee mentaliteiten. Aan de ene kant die van de pastoraal verantwoordelijke die wil blijven zoeken naar de oplossing van het conflict tussen het (op één na) hoogste gezag in de kerk en de brede laag van gelovigen die vanuit de dagelijkse praktijk van het leven een andere overtuiging zijn toegedaan. Aan de andere kant de dogmatische leider die zijn eigen verantwoordelijkheid inruilt voor een blinde volgzaamheid aan de enige die hij boven zich ziet geplaatst. Blind, want evenals de meeste kerkelijke uitspraken hierover is er enkel het gezagsargument en geen inhoudelijk.

Een kritisch beschouwing moet op verscheidene punten ingaan. Op de eerste plaats het inhoudelijke argument. Tegen het advies van de meerderheid van de door hem geraadpleegde theologen heeft Paulus VI in 1968 als argument gegeven: kunstmatige geboorteregeling gaat in tegen de natuurwet. Het was toen al duidelijk en is sindsdien steeds duidelijker geworden dat die 'natuurwet' een geheel van filosofisch en cultureel bepaalde opvattingen inhoudt dat tegenover de moderne antropologie en theologie niet staande te houden is. In toenemende mate willen theologen en bisschoppen dan ook een nieuwe discussie. Het probleem is echter dat de Vaticaanse traditie zich baseert op het princiep dat alleen na een lange periode van stilzwijgen een vroegere als 'eeuwig' verklaarde 'openbaring' gewijzigd kan worden. Zoals de opvatting van Augustinus dat geslachtsgemeenschap altijd gericht moet zijn op de voortplanting en periodieke onthouding dus zondig is.

Een tweede punt betreft het 'gezag' van het leergezag in de kerk. Van een kandidaat voor het bisschopsambt wordt geen leiderschap vereist maar onvoorwaardelijke instemming met het pauselijk standpunt inzake o.a. geboorteregeling. Een soort 'gekloond' leergezag. Dat bisschoppen later tot de bevinding komen dat het pauselijk standpunt onhoudbaar is geworden, kan zelfs het Vaticaan niet voorkomen. Vandaar punt één van Kerk Hardop: bisschoppen dienen door de eigen gelovigen te worden gekozen.

En dit sluit aan bij het derde punt: het leergezag in de kerk dient geen uitspraken te doen zonder serieus rekening te houden met de sensus fidelium. Dit oeroude theologisch begrip betekent: de spontane kennis van wat goed en slecht is in het bewustzijn van de gelovigen. En dit op grond van het feit dat de Geest aan heel de kerk is geschonken, aan alle gelovigen!

Gelukkig dat er steeds meer bisschoppen opstaan die hun eigen verantwoordelijkheid zien en luisteren naar de Geest die door hun gelovigen spreekt. Geen volgzaamheid maar leiderschap is nodig in onze kerk.

Voor de eenheid van Europa is 2000 jaar christendom nog steeds geen teken of voorbeeld. In de christelijke geloofsgemeenschap is zelfs sprake van een dubbele verdeeldheid. Niet alleen die tussen de kerken die Jezus als bron en hoop belijden (thema van de komende bisschoppensynode) maar ook - wij beperken ons tot de r.k. kerk - de verdeeldheid tussen de leiders en het kerkvolk. Om gehoord te worden organiseren 'gewone' katholieken hun eigen 'kerkvergadering'.

De klerikale, mannelijk-celibataire, kerk die zich halverwege het eerste millennium geleidelijk gevormd heeft en zich halverwege het tweede millennium in afweer tegen het protestantse 'gevaar' verstard heeft tot systeem, staat op wankelen. De visionaire paus Johannes XXIII riep het Tweede Vaticaans Concilie bijeen om 'de vensters te open en een nieuwe wind - 'Geest' - ruimte te geven om te waaien'. Gevolg daarvan was een vernieuwd geloofs- en kerkbesef. De kerk is vóór alles een geloofsgemeenschap van gelijken, geroepen door de geest in het doopsel en gevormd om van haar getuigenis te geven. Bij het breken van het brood en het doorgeven van de beker van overvloed wordt bevrijding aangezegd aan allen die onrecht lijden en door de machtigen der aarde verdrukt worden.

Maar de klerikale, mannelijk-celibataire, kerkleiding heeft teruggeslagen. Vanuit het Vaticaanse brein is stelselmatig de vernieuwing aan banden gelegd. Bisschoppen worden van bovenaf benoemd volgens een al lang niet meer geheime agenda: op grond van onvoorwaardelijke kniebuiging naar Rome, met name op het gebied van anticonceptie, abortus, vrouw in het ambt en nog enkele met seksualiteit verweven onderwerpen. Theologen die afwijkende standpunten verdedigen worden uitgeschakeld. Maar het kerkvolk heeft het visioen begrepen en is in toenemende mate bezig zich te organiseren, zowel binnen als in de marge van het officiële kader van de kerk. De polarisatie voorbij betekent dat katholieken hun eigen weg gaan. Maar ook bisschoppen die naar de Geest blijven luisteren, spreken zich meer en meer uit.

IMWAC en Europees Netwerk
De Internationale Beweging We-are-Church heeft goed geluisterd naar de voorbije synodes, met name die voor Azië en Oceanië waar bisschoppen en leken hun eigen meningen niet onder de kerkstoelen of -banken hebben gestoken. IMWAC heeft toen het plan opgevat eveneens een forum te organiseren om het eigen geluid zo goed mogelijk te laten horen. Het Europese Netwerk van vernieuwingsbewegingen (Kirche im Aufbruch - Eglise de Liberté - Church on the Move) heeft zich begin januari van dit jaar bij dit initiatief aangesloten. Op het ogenblik wordt in een breed overleg 'van het hele kerkvolk' gewerkt aan een agenda van wat de basis in de katholieke kerk belangrijk acht om in discussie te stellen op de drempel van het derde millennium.

Tot deze discussie worden uitdrukkelijk ook bisschoppen uitgenodigd. De kerkbrede dialoog waar men over en weer naar elkaar luistert en waar gelijkwaardigheid van alle in de ene Geest gedoopten in praktijk wordt gebracht, moet eens werkelijkheid worden. Het stemt tot vreugde dat de Nederlandse bisschoppen besloten hebben ook vernieuwingsbewegingen uit te nodigen ter voorbereiding op hun synode. Het is te hopen dat ook agendapunten van de basis dan aan de orde komen.

Toen begin van dit jaar een dertigtal kerkelijke vernieuwingsbewegingen (het zogeheten 'Europese Netwerk') voor de jaarlijkse studieconferentie bijeenkwam in Liechtenstein, is daar door Amerikaanse collega's ook een ontwerp gepresenteerd van een nieuwe 'Grondwet voor de Katholieke Kerk'.

Nu zal iemand wellicht vragen: heeft die dan geen grondwet? En het kerkelijk wetboek dan? Is dat niet voldoende? Het antwoord is: neen. De Amerikaanse 'Association for the Rights of Catholics in the Church' (ARCC - Vereniging voor de rechten van Katholieken in de Kerk) werkt daaraan al sinds jaar en dag. De ARCC werd in 1980 opgericht om te bevorderen dat de idealistische besluiten van het Tweede Vaticaans Concilie ook concreet zouden worden uitgevoerd. Alleen daardoor immers zou er in de Kerk sprake kunnen zijn van een substantiële vernieuwing.

Een van de conciliaire opdrachten van paus Paulus VI was, dat er een 'fundamentele wet voor de Kerk' zou worden opgesteld. Daaraan is sindsdien weliswaar bij gedeelten voldaan. Zo vinden we allerlei grondwettelijke elementen terug in de concilie-documenten en vooral de uitgave in 1983 van het nieuwe kerkelijke wetboek (de Codex) heeft er het nodige toe bijgedragen. Maar al die elementen zijn te zeer verspreid en het totaal ervan is nog lang niet volledig.

Jongste ontwerptekst
Het is vooral de Amerikaanse theoloog Leonard Swidler, hoogleraar in Philadelphia en lid van de ARCC, die zich ertoe gezet heeft om een totaalontwerp van grondwet op te stellen. Al enige jaren op een rij presenteert ARCC telkens weer een herzien ontwerp, waarop dan weer vanuit de hele wereld commentaar mag worden gegeven. Dat commentaar wordt dan weer gewogen en verwerkt en er komt weer een verbeterd ontwerp. De ontwerptekst die nu in Liechtenstein werd gepresenteerd begint langzaam wel op een definitieve tekst te lijken. 'Wij, mensen van de Katholieke Kerk zijn ervan overtuigd dat, omdat alle mannen en vrouwen naar Gods beeld en gelijkenis zijn geschapen en omdat in elk mensenhart dezelfde goddelijke leer is neergeschreven hoe zij hebben te leven, alle personen waardig en gelijkwaardig behandeld moeten worden, elkeen met dezelfde fundamentele rechten en verantwoordelijkheden.'

Met deze verklaring begint de ontwerp-grondwet, die dan in een volgend hoofdstuk die rechten en verantwoordelijkheden nader uitwerkt. Daarna volgen hoofdstukken over de bestuursstructuur en het rechtssysteem van de Kerk. Het document telt elf dichtbedrukte bladzijden, te veel om hier volledig samen te vatten. Bovendien zijn wetsteksten van nature altijd al zo gecomprimeerd en uitgewogen, dat een samenvatting er alleen maar schade aan toebrengt. 'Deze grondwet', zegt Swidler, 'dient gezien te worden in de geest van Jezus' evangelie van bevrijding en liefde, en aangepast te zijn aan de meest uitgerijpte bestuursprincipes die nu, op de drempel van het derde millennium, voorhanden zijn.'

Fundamentele rechten
Een basisprincipe dat de hele ontwerp-grondwet doortrekt, is dat van de fundamentele rechten van alle mensen, zoals die in 1948 al door de Verenigde Naties zijn vastgelegd. Recht op bijvoorbeeld gewetensvrijheid, privacy, huwelijk, vrije meningsuiting, volledige informatie, scholing, medezeggenschap in bestuurszaken, oprichting van verenigingen, een eerlijke rechtsgang enz. Al deze rechten dienen ook in kerkelijke situaties op gelijke wijze van kracht te zijn. En wat dat betreft zijn de vijf punten waarvoor Kerk Hardop zich inzet, expliciet in dit grondwetsvoorstel terug te vinden. Zo zullen pastors ge-kozen moeten worden door de parochie, bisschoppen door de diocesane raad. De paus wordt in dit voorstel gekozen door gedelegeerden van alle nationale pastorale raden en wel voor een bestuursperiode van tien jaar. Maar de paus is dan niet meer dan een van de twee voorzitters (de andere is een leek) van de Generale Raad van 500 leden, de instantie die in de Kerk wetten aanneemt en besluiten uitvaardigt.

Kans van slagen?
Of deze ideeën echt kans maken om werkelijkheid te worden, valt vooralsnog te bezien. In Liechtenstein werden nog wel enkele fundamentele bezwaren tegen het ontwerp ingebracht. Zo houdt het veel te weinig rekening met de bestaande kerkelijke structuren. Zo'n paus-voorstel wordt daardoor toch wat luchtkastelerig. Verder steunt het ontwerp nergens op het goddelijk recht zoals dat uit het evangelie valt af te leiden en zoals dat in de huidige kerkelijk wetboek is geïntegreerd. En ten slotte is ook nauwelijks gekeken naar de rechten van de gelovigen die in datzelfde wetboek (canon 208-230) al heel netjes staan geformuleerd. De mensen van ARCC hebben dit commentaar meegenomen en zullen het verwerken. Op de volgende bijeenkomst (in Dresden, komend jaar) zal dan het verder bijgestelde ontwerp weer aan het Europese Netwerk worden voorgelegd.

'Onze tocht naar een uitgeschreven en aangenomen 'Grondwet van de Katholieke Kerk' zal ongetwijfeld lang zijn', aldus Leonard Swidler, 'een steile weg en wellicht een slingerpad. Maar het is een tocht waarvan een toenemend aantal katholieken aanvoelen dat we die moeten ondernemen. Zijn we daarvan overtuigd, dan hebben we niet alleen het voorrecht maar ook de verantwoordelijkheid om deze tocht te propageren, zelfs al maken we het zelf niet meer mee dat we de eindbestemming bereiken.'

De VN Caïro Conferentie over Bevolking en Ontwikkeling in 1994 heeft geschiedenis gemaakt vanwege twee feiten. Voor het eerst is de internationale bevolkingspolitiek uit de hoek gehaald van de abstracte streefcijfers van zo weinig mogelijk geboortes en is de mens en met name de rol van de vrouw centraal komen te staan. Maar ook heeft het Vaticaan ondanks deze zeer positieve waarden al zijn macht gebruikt om het proces van consensus tussen de regeringen te blokkeren. Eind deze maand vindt de eerste evaluatie van de Verenigde Naties zelf plaats. En in juni de politieke consequenties. Welke 'katholieke stemmen' zullen er klinken?

De Heilige Stoel
De Heilige Stoel heeft bij de VN een bijzondere status als Permanente Waarnemer die geen lidstaat is. Deze positie is historisch gegroeid met als ingang de achterdeur van het Vaticaanse lidmaatschap van de Universele Post Unie en de Internationale Telecommunicatie Unie. Als bestuurlijk orgaan van de katholieke kerk heeft de Heilige Stoel daarmee toegang tot alle activiteiten van de VN, het spreekrecht en, behalve in de Algemene Vergadering van de VN, ook het stemrecht. Paus Johannes XXIII heeft nauwer contact gezocht met zijn vredesencycliek en paus Paulus VI ging op deze weg voort door het benoemen van een permanente vertegenwoordiger. In zijn toespraak tot de Algemene Vergadering in 1965 noemde hij de kerk een 'deskundige in menselijkheid'. De lijn van deze beide pausen die een geluid van hoop en verlossing wilden laten horen, is door de huidige paus omgebogen naar een aanwenden van macht om eigen dogmatische inzichten op te dringen aan de volken. Caïro '94 was daarvan het treffendste voorbeeld.

Caïro 1994
Vijf maanden voor de conferentie heeft de paus, aldus Reuters, "alle stoppen eruit gehaald in een poging de conferentie te beïnvloeden". Brieven naar alle regeringen ("het document werft voor een totaal individualistische manier van leven zodat het huwelijk een ouderwets gebeuren lijkt"), een telefoongesprek met president Clinton en een bijscholingsles voor alle nuntii in de wereld. Een bijeenkomst van 114 kardinalen werd benut om te verklaren dat het Caïro-document "abortus op verzoek, sexuele promiscuïteit en een verdraaid beeld van het gezin wettigt". Nadat bondgenootschap in Latijns Amerika faalde werd deze gezocht onder fundamentalistische islam-regeringen. Op de conferentie zelf heeft de Heilige Stoel vijf dagen de discussie opgehouden bij het onderwerp van veilige abortus. "Schrijft het Vaticaan de wereld de wet voor?" vroeg bevolkingsminister Maher Mahran van Egypte. "Als zij niet bereid zijn tot onderhandelen, waarvoor zijn ze dan gekomen?" Pas toen er moties kwamen om de status van de Heilige Stoel ter discussie te stellen, bonden de Vaticaanse vertegenwoordigers in. Bij de komende evaluatie wordt weer flink geschut verwacht.

De groep Catholic Voices
Een internationale groep katholieke leiders heeft nogmaals het Actie Programma van de VN en de afwijkende standpunten van het Vaticaan onderzocht. De conclusies zijn neergelegd in het document 'Overdenkingen vanaf de Paseo de la Reforma' (Hervormingspromenade, naar de bekende straat in Mexico waar de bezinning plaatsvond). Evenals Caïro legt ook Catholic Voices de nadruk op de noodzaak van uitroeiing van armoede en het centraal stellen van de mens in het ontwikkelingsbeleid, op de mensenrechten van armen en gemarginaliseerden, van vrouwen en adolescenten; op openbare gezondheidszorg inzake voortplanting en op vrijheid van geweten ten aanzien van het gebruik van voorbehoedsmiddelen; op eerlijke voorlichting in de strijd tegen aids en op bestrijding van onveilige abortus 'waar abortus legaal is'. Aangezien het Actie Programma van Caïro van vele christelijke en andere godsdienstige leiders instemming heeft ontvangen, roept Catholic Voices iedereen op het te steunen. De tekst besluit: "Wij zien uit met hoop naar een toekomst waarin armoede en haar oorzaken zijn uitgeroeid, mannen en vrouwen gelijke rechten genieten, kinderen hebben wat nodig is voor hun groei en ontwikkeling en de rechten van het geweten worden beschermd."

Het blijft een moeilijk conflict, dat tussen de starre dogmatische houding van de paus en kardinaal Ratzinger enerzijds en de pastorale verantwoordelijkheid van de Duitse bisschoppen aan de andere kant. Waar gaat het om? Na jaren onderhandelen hebben de Duitse bisschoppen ingestemd met deelname aan de wettelijke 'zwangerschapsberaden'. Sinds de wet van 1995 kunnen vrouwen niet alleen terecht bij de van overheidswege ingestelde centra maar ook bij de 254 van het katholieke Caritas. Hier hebben vrouwen dan een verplicht gesprek alvorens zij zelfstandig beslissen of zij al dan niet abortus aanvragen in de speciaal daarvoor ingerichte klinieken. Zonder een certificaat dat een vrouw een dergelijk gesprek heeft gehad, mag geen arts abortus verrichten.

De paus heeft een jaar geleden een indringende brief aan de bisschoppen geschreven: het certificaat versluiert de katholieke leer ten aanzien van het leven. De Duitse bisschoppen hebben klip en klaar aangegeven dat zij abortus moreel onaanvaardbaar vinden maar dat zij de vrouwen alle raad die nodig is willen verschaffen. De paus heeft de Duitse bisschoppen de tijd gegeven naar een (zijn?) oplossing te zoeken ("zodat de kerk hulpzoekende vrouwen met haar raad blijft bijstaan"). Zij hebben daar een jaar voor genomen. Kardinaal Ratzinger probeerde halverwege het jaar een beslissing te forceren maar daar hebben de bisschoppen weerstand aan kunnen bieden. Nu is het dan zover. In januari kwamen zij er nog niet uit maar eind februari is een compromis bereikt. Wat dat inhoudt is geheim omdat eerst om het oordeel van de paus is gevraagd. Dat de dubbele loyaliteit van de bisschoppen tot gewetensconflict leidt blijkt uit het feit dat de bisschoppen Kamphaus en Spital al hebben aangekondigd af te treden als de paus het compromis niet goedkeurt.

Eigen bevoegdheden
De vraag is echter of de paus dat moet goedkeuren of dat de bisschoppen hier een eigen verantwoordelijkheid hebben. Dit laatste is de positie van Wir sind Kirche in Duitsland. Zij hebben er langs vele wegen bij hun bisschoppen op aangedrongen hun pastorale verantwoordelijkheid niet op te geven. Er is ontgoocheling bij vele katholieken omdat de "de bisschoppen daarmee vrijwillige meer bevoegdheden uit handen hebben gegeven dan nodig was" aldus Annegret Laakmann, voorzitter van de Vereniging Vrouwenwaarde. Deze vereniging is opgericht door katholieke vrouwen die eigen centra voor beraden in het leven willen roepen. Bij de regering van de deelstaat Hessen voeren zij gesprekken voor een eerste centrum in het bisdom Fulda waar de conservatieve bisschop nooit heeft willen meedoen met de beraden van zijn collegae. Vrouwenwaarde hoopt hier in de komende zomer het eerste beraad te beginnen. Omdat de overheid slechts ten dele de kosten meefinanciert, worden ijverig gelden geworven.

Uit de wet over het zwangerschapsberaad (Art. 5):
"Het beraad … moet zodanig gevoerd worden dat het resultaat ervan open blijft. Het uitgangspunt erbij is de verantwoordelijkheid van de vrouw. Het beraad moet bemoedigen en begrip wekken, niet de les lezen of bevoogden. Het beraad van het zwangerschapsconflict dient de bescherming van het ongeboren leven."